མདུན་ཤོག- རིག་གནས་འཚོ་བ།- བྱ་དགའ་ཡོད་པའི་རྩོམ་ཡིག- དཔྱད་བརྗོད།

དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་སྟོད་དུ་ཐང་བོད་དབར་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་བྱུང་བའི་སྐོར་མདོ་ཙམ་བརྗོད་པ།

རྩོམ་པ་པོ། ཡུལ་ལྷ་ཚེ་རིང་། ལན་ཀྲུའུ།    2013-09-25 14:13

    ནང་དོན་གནད་བསྡུས།དཔྱད་རྩོམ་འདིར་གནའ་དེང་ཕྱི་ནང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་ལུས་རྩལ་འགྲན་བསྡུར་སྤེལ་བར་བརྟེན་ནས་མཛའ་གཅུགས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཇེ་དམ་དུ་སོང་བའི་གནས་ཚུལ་འགའ་དཔེར་བཟུང་སྟེ་འདས་ཟིན་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ཐང་བོད་དབར་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་བྱུང་བའི་གནས་ཚུལ་སྐོར་མདོ་ཙམ་བརྗོད་ཡོད།

    བརྡ་ཆད་གཙོ་བོ། དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་དུས་སྟོད། ཐང་བོད། ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར།

    གླེང་གཞི།

    དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པའི་ལོ་རབས་བདུན་བཅུའི་ནང་ཀྲུང་གོ་དང་ཨ་རིའི་བར“ཕིན་ཕང་ཕྱི་འབྲེལ་”(乒乓外交)ཞེས་ཨ་རིའི་ཕིན་ཕང་སྤོ་ལོ་རུ་ཁག་ཅིག་ཀྲུང་གོར་སླེབས་ཏེ། ལུས་རྩལ་རིག་གནས་བརྗེ་རེས་བྱས་པ་བརྒྱུད་ནས་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་དབར་ལོ་ངོ་ཉི་ཤུའི་རིང་འགྲོ་འོང་མེད་པའི་གནས་ཚུལ་མཇུག་བསྡུས་ཤིང་རྒྱལ་སྤྱིའི་འབྲེལ་བ་གསར་བ་བྱུང་བ་བརྒྱུད། རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་དབར་མཛའ་མཐུན་གྱི་སྒོ་མོ་ཕྱེ་བ་དང་བསྟུན་ནས་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་དབར་སྲིད་འབྱོར་རིག་གསུམ་སོགས་བརྗེ་རེས་བྱུང་སྟེ་ཕན་ཚུན་སྐུལ་འདེད་བཏང་བ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ལས་ཤེས་གསལ་ལྟར་ཡིན། དེ་ཡང་ལོ་ངོ་ཆིག་སྟོང་ཉིས་བརྒྱའི་ཡར་སྔོན་ཏེ་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་སྟོད་ཀྱི་སྤྱི་ལོ་709ལོར། བོད་ཀྱི་བློན་པོ་ཞང་ཏོ་རེ་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་པས་རྒྱ་བཟའ་གྱིམ་ཤིང་ཀོང་ཇོ་བཙན་པོའི་བཙུན་མོར་བསུ་ཆེད་བཙན་པོའི་གཉེ་བོ་རྒྱའི་ཁྲང་ཨན་དུ་འབྱོར། ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གོང་མས་སྣེ་ལེན་གཟབ་རྒྱས་གནང་སྟེ་ལའེ་ཡོན་ཐེན་ཙའུ་(梨园亭子)བྱ་བའི་ཐང་གོང་མའི་གླིང་ཀར་གསོལ་སྟོན་རྒྱ་ཆེར་བཤམས་ཤིང་། བོད་ཀྱི་ཕོ་ཉས་གྲུབ་པའི་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་རུ་ཁག་དང་འགྲན་བསྡུར་བྱས། ཐེངས་དེའི་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་གྱིས་བོད་རྒྱ་མི་རིགས་གཉིས་དབར་རིག་གནས་བརྗེ་རེས་སོགས་ཀྱི་ཐད་ལ་བྱས་རྗེས་ཆེན་པོ་བཞག་ཡོད་པར་མ་ཟད། བཙུན་མོ་གྱིམ་ཤིང་ཀོང་ཇོ་བོད་དུ་བསུས་ཤིང་ཐང་བོད་དབར་གྱི་འབྲེལ་བ་ཇེ་ལེགས་སུ་གཏོང་བར་ཞི་བདེའི་ས་བོན་བཏབ་སྟེ། སྔ་སོར་ཐང་བོད་དབར་ཡུན་རིང་འཁྲུག་རྩོད་བྱུང་བའི་རྣམ་པ་རེ་ཞིག་ཞི་འཇགས་སུ་གཏོང་བར་མཛའ་མཐུན་གྱི་རྨང་གཞི་ལེགས་པར་བསྐྲུན། དེའི་ཕྱིར། ཐེངས་དེའི་མཛའ་གཅུགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་ཐང་བོད་དབར་དུ་བྱུང་བའི་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་དང་འབྲེལ་བའི་གནས་ཚུལ་སྐོར་བརྗོད་པ་ལ་ཕྲན་གྱིས་འདིར་དོན་ཚན་གསུམ་དུ་དགར་ནས་རགས་ཙམ་བརྗོད་པར་བྱའོ། །

    དང་པོ། ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་གྱི་བྱུང་བ་དང་བརྒྱུད་རིམ།

   རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་ཞེས་པ་ནི་རྩལ་སྦྱོང་གི་ཡོ་བྱད་གྲུ་གུའི་མིང་སྟེ་སྔོན་དུས་དར་སྐུད་དཀྲིས་ནས་བཟོས་པ་ལ་དར་གྱི་ཕོ་ལོང་ཟེར་ཞིང་། དེ་ནི་དར་གོས་དང་བལ་སོགས་གཙགས་ནས་རྡོག་པོའམ་གྲུ་གུར་བསྒྲིལ་ཏེ་རྟ་རྩལ་ལ་བརྟེན་ནས་ཕན་ཚུན་འགྲན་བསྡུར་བྱེད་པའི་ལུས་རྩལ་ཞིག་ཡིན་པར་མ་ཟད། དེ་ལ་ལུས་སེམས་གང་ཅིའི་ཐད་ནས་སྦྱོང་བརྡར་འཐོབ་ནུས་པའི་སྤྲོ་རྩེད་ཅན་གྱི་ལུས་རྩལ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་ལ། དེ་ལ་དམག་དོན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ཀྱང་ལྡན་པ་ཡིན། ཕོ་ལོང་གི་ལུས་རྩལ་འདི་ནི་གནའ་བོའི་དུས་སུ་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་དར་ཁྱབ་ཆེ་ལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཧ་ཅང་དགའ་མོས་ཆེ་བའི་ལུས་རྩལ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན། དེའི་འབྱུང་ཡུལ་སྐོར་ལ་དེང་དུས་ཀྱི་མཁས་པ་མང་ཤོས་ཀྱིས་བོད་ནས་བྱུང་ལ་རྗེས་སུ་ཐང་དང་འཛམ་གླིང་ཡོངས་སུ་དར་བ་ཡིན་1ཞེས་སྨྲ། དེ་ལྟར་བརྗོད་དོན་ནི། རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་བོད་རང་ཡུལ་ནས་བྱུང་བའི་ལུས་རྩལ་ཞིག་ཡིན་པར་མ་ཟད། དེང་སང་རྒྱལ་སྤྱིར་ཁྱབ་པའི་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་“Polo”ཞེས་པའི་མིང་དེ་བོད་སྐད་ཡིན་འདུག་2ཅེས་རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་གི་མཁས་པ་དག་གིས་གསུང་བཞིན་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཡིན་ཏེ། ཨ་རིའི་ཞིབ་འཇུག་པ་ལའོ་ཧྥུར་(B. Laufer, 1874 )གྱིས། ང་ཚོའི་དབྱིན་ཡིག་ལས་ཆེས་སྤྲོ་བའི་བོད་སྐད་ཀྱི་གཡར་ཚིག་ནི་Poloསྟེ། རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་གི་རྩེད་མོ་དེ་ཡིན་3ཞེས་གསུངས། དབྱིན་ཡིག་གི་《དུས་རབས་འདི་གའི་ཚིག་མཛོད》( the Century Dictionary) དང་། 《དབྱིན་ཇིའི་རིག་བརྒྱའི་ཚིག་མཛོད》( Encyclopaedia Britannica)ལས་Poloནི་བོད་སྐད་ཡིན་4ཞེས་གསལ་བོར་བཀོད་ཡོད། ལྷག་པར་བོད་རིག་པའི་ཁྱད་མཁས་པ་སྐུ་ཞབས་ཝང་ཡའོ་(王尧)ཡིས་བརྩམས་པའི་“རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་གསར་དཔྱད”ཅེས་པ་ལས་ཀྱང་། རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་ནི་ཐུ་བྷོད་ལས་བྱུང་ལ་རིམ་བཞིན་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་དར་ནས་ཨེ་ཤ་ཡའི་གླིང་དཀྱིལ་མ་དང་ཡོ་རོབ་གླིང་དུ་ཐོན།5ཞེས་གསལ་བོར་བསྟན་ཡོད། སྐབས་འདིར་བོད་ཀྱི་གནའ་བོའི་ལུས་རྩལ་འདི་དུས་ནམ་ཞིག་དང་གང་འདྲ་ཞིག་བརྒྱུད་ནས་ཐང་རྒྱལ་རབས་སུ་དར་བ་ཡིན་ཞེ་ན། རྒྱའི་ཡིག་རྙིང་ལས། “闻西蕃人好为打毬,比亦令习,曾一度观之。昨升仙楼有群胡街里打毬,欲令朕见。”6ཞེས་བཀོད་ཡོད་པ་ལྟར། དུས་རབས་བདུན་པའི་སྐབས་བོད་རྗེ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐུ་དུས་སུ་ཐང་བོད་དབར་གཉེན་གྱི་འབྲེལ་བ་ཐེངས་དང་པོ་བྱུང་རྗེས། བོད་ནས་ཐོག་མར་ཤེས་རབ་རྣོ་བའི་གཞོན་ནུ་ཁག་ཅིག་བདམས་ཏེ་ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ཁྲང་ཨན་གྱི་“གོ་ཞོ”(国学)ཞེས་པའི་སློབ་གྲྭར་ཡི་གེ་དང་གཙུག་ལག་རིག་གནས་བསླབ་པར་བཏང་བ་དང་། བོད་རྗེ་སྲོང་བཙན་རྗེས་ཀྱི་བཙན་པོ་རིམ་བྱོན་གྱི་དུས་སུའང་གཞོན་ནུ་འདེམས་སྒྲུག་བྱས་ནས་ཁྲང་ཨན་དུ་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་པར་བཏང་བ་དེ་དག་གིས་སློབ་གསེང་གི་དུས་སུ་རྟ་ཐོག་ནས་ཕོ་ལོང་རྩེད་རྒྱུར་ཧ་ཅང་སྤྲོ་བ་ཡོད་པས། ཁོ་ཅག་ཚོས་རྟག་ཏུ་ཁྲང་ཨན་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཉེ་འདབས་སུ་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་རྩེད། ཐུ་བྷོད་སྔོན་དུ་ཐང་རྒྱལ་རབས་ལ་རྟ་ཐོག་ནས་ཕོ་ལོང་རྩེད་སྲོལ་མེད་སྟབས། རྒྱ་རིགས་རྣམས་ཡ་མཚན་ཆེན་པོས་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་རྩེད་སར་ལྟད་མོ་བལྟ་བར་ཡོང་བ་དང་རིམ་བཞིན་ཁྲང་ཨན་གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྟ་ཐོག་གི་ཕོ་ལོང་རྩེད་སྲོལ་མགྱོགས་མྱུར་ངང་དར་བར་གྱུར། ལྷག་པར་ཁྲང་ཨན་མཁར་གྱི་སྐུ་དྲག་འབྱོར་ལྡན་པའི་བུ་རབས་ཁྲོད་དུ་དར་ཁྱབ་ཆེན་པོ་བྱུང་། དེའི་ཕྱིར། དུས་རབས་བདུན་པའི་དུས་ནས་ཐང་དུ་ཐོག་མར་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་དར་བ་དང་། དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་དུས་སུ་གོང་མའི་ཕོ་བྲང་ནང་གི་རྒྱུགས་ཆེ་བའི་ལུས་རྩལ་ཞིག་ཏུ་གྱུར། ཕྱིས་སུ་ཐང་གི་རྒྱལ་པོ་མང་པོའང་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་ལ་རྩེད་ཞེན་ཆེ་བར་གྱུར། ལྷག་པར་ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གོང་མ་ཐང་ཞོན་ཙུང་ལི་ལུང་ཅི་(李隆基)ནི་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་རྩེ་བར་ཤིན་ཏུ་མོས་ཤིང་བྱང་ཆུབ་པ་ཞིག་ཡིན། གནས་ཚུལ་དེ་དག་ནི་ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་རི་མོ་པ་གྲགས་ཅན་ཡ་ལི་པན་(阎立本)གྱིས་སྐབས་དེར་གོང་མས་ཕོ་ལོང་རྩེན་པའི་གནས་ཚུལ་རི་མོའི་ལམ་དུ་ཇི་བཞིན་དུ་བཀོད་ཡོད་དེ། ཐང་རྒྱལ་མིན་ཧོང་གིས་མཚན་མོར་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་རྩེན་པ་ (《唐明皇夜打马球图》)ཞེས་པ་དཔེ་རིས་སུ་བཀོད་ཡོད་པ་བཞིན་ནོ། །

    བོད་ཐང་དབར་དུ་བྱུང་བའི་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་གྱི་ལོ་ཚིགས་སྐོར་ལ། 《ཐང་ཡིག་གསར་རྙིང》ལས། ཅིན་ལུང་གི་ཁྲི་ལོ་གསུམ་པའི་ཟླ་བཅུ་གཅིག་པར། བྷོད་ནས་བློན་ཆེན་ཞང་བཙན་ཏོ་སོགས་ཀོང་ཇོ་བསུ་བར་མངགས། གོང་མ་ཀྲུང་ཙུང་གིས་སྐྱེད་མོས་ཚལ་གྱི་སྤོ་ལོ་རྩེད་རར་གསོལ་སྟོན་བཤམས་ཏེ། ཧྥུའུ་མ་ཏུའུ་ཝེ་ཡི་ཐབས་ཡོད་པ་དབྱང་ཧྲིན་ཅའོ་བྱ་བ་དང་བྷོད་ཀྱི་ཕོ་ཉས་སྤོ་ལོ་རྩེན་པ་ལ། གོང་མ་ཀྲུང་ཙུང་ཡང་དེར་གཟིགས་སུ་ཕེབས་7ཞེས་གསུངས་པ་ནི་སྤྱི་ལོ་709ལོ་ཡིན། ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་གྱི་གནས་ཚུལ་སྐོར་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆར་བཀོད་ཡོད་པ་ནི་རྒྱའི་ཐང་ཡིག་གསར་རྙིང་ལས་ཅུང་ཟད་བརྗོད་ཡོད་པ་གོང་དུ་བསྟན་པ་དེ་དང་། ཅུང་ཙམ་རྒྱས་པ་ཞིག་《རུས་ཧྥུན་ཅན་གྱི་མཐོང་ཐོས་ཟིན་བྲིས》(《封氏闻见记》)ཞེས་པར་ཅུང་ཟད་བཀོད་ཡོད། གཞན་ཡང་། ཆབ་སྤེལ་ཚེ་བརྟན་ཕུན་ཚོགས་སོགས་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་《བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རགས་རིམ་གཡུ་ཡི་ཕྲེང་བ》ནང་དུའང་ཕོ་ལོང་གི་སྐོར་ཅུང་ཟད་བརྗོད་ཡོད་པ་ལས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་གཞན་དུ་ཅུང་དཀོན། འདིར་ཕྲན་གྱིས་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་གྱི་བརྒྱུད་རིམ་སྐོར་རྒྱ་བོད་ཡིག་ཆ་གཉིས་སྦྲགས་ནས་མདོ་ཙམ་བརྗོད་འདོད་པ་འདི་ལྟ་སྟེ། སྤྱི་ལོ་709ལོར། འབྲོ་བཟའ་ཁྲི་མ་ལོད་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་བློན་པོ་ཞང་ཏོ་རེ་ལྷས་བྱིན་ཐང་རྒྱལ་རབས་སུ་གཉེན་སློང་དུ་མངགས་པ་དང་། ཐང་གོང་མ་ཡང་འཐད་པ་བྱུང་སྟེ་གཡུང་ཝང་གི་ཐབས་ཡོད་པ་ལི་ཧྲིག་ལི་བྱ་བའི་སྲས་མོ་ཅིན་ཁྲིན་ཀོང་ཇོ་བྱ་བ་བག་མར་གནང་བར་ཁས་འཆེས། བློན་པོ་ཞང་ཏོ་རེ་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་པའི་ཕོ་ཉ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱ་བཟའ་གྱིམ་ཤིང་ཀོང་ཇོ་བསླངས་ནས་ཕྱིར་བོད་ཡུལ་དུ་ལོག་ཁའི་ཉིན་གཅིག་ལ། རྒྱ་རྗེ་ཐང་ཀྲུང་ཙུང་གིས་བོད་ཀྱི་བློན་པོ་རྣམས་ལི་ཡོན་ཐིང་ཙེ་ཞེས་པའི་གནས་སུ་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་གཟིགས་མོར་གདན་ཞུ་གནང་བ་དང་། ཐང་གོང་མ་དང་བོད་ཀྱི་ཕོ་ཉ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷན་དུ་རྟ་ཐོག་གི་ཕོ་ལོང་འགྲན་རྩེད་ལ་གཟིགས་སྐབས། བོད་བློན་རྣམས་ཀྱི་འདོད་བློ་ལྟར་བོད་ཀྱི་ཕོ་ཉ་དག་དང་ཁྲང་ཨན་གྱི་གོང་མའི་ཕོ་བྲང་གི་ཁོངས་གཏོགས་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་རུ་ཁག་གཉིས་འགྲན་བསྡུར་བྱས། བསྟུད་མར་བོད་ཀྱི་ཕོ་ཉས་གྲུབ་པའི་རུ་ཁག་ལ་རྒྱལ་ཁ་ཐོབ་ཅིང་ཐང་གོང་མའི་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་རུ་ཁག་ཕམ། སྐབས་དེའི་ལྟད་མོ་བའི་འདུ་ཚོགས་ཁྲོད་དུ་ཐང་ཞོན་ཙུང་ལི་ལུང་ཅིས་ཐང་གོང་མའི་བཀའ་བཞིན་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་ནང་ཞུགས། ལི་ལུང་ཅི་ཡིས་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་ཁྱད་རྩལ་ལ་བརྟེན་ནས་ཐང་གོང་མའི་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་རུ་ཁག་དང་བོད་ཀྱི་ཕོ་ཉའི་རུ་ཁག་གཉིས་རྒྱལ་ཕམ་མེད་པར་འདྲ་མཉམ་ཐོག་ནས་རྟ་ཐོག་གི་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་དེའང་མཛའ་བརྩེའི་རྣམ་པའི་ཁྲོད་དུ་མཇུག་སྒྲིལ་བ་རེད།8 དེ་ནས་སྤྱི་ལོ་710ལོར། ཐང་གོང་མས་ཙོ་ཝེ་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་དབྱང་ཅིའུ་བྱ་བས་གོང་མའི་བཀའ་རྟགས་བཟུང་སྟེ་ཕེབས་སྐྱེལ་དུ་མངགས། ལོ་དེར་གྱིམ་ཤིང་ཀོང་ཇོ་བོད་ཡུལ་དུ་འབྱོར།

    གཉིས་པ། བོད་ཐང་དབར་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་བྱུང་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན།

    ལོ་རྒྱུས་སྟེང་གི་བོད་ཐང་དབར་དུ་བྱུང་བའི་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་དེ་ནི། བོད་རྒྱ་མི་རིགས་བར་དུ་བྱུང་བའི་རིག་གནས་བརྗེ་རེས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་ཙམ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། སྐབས་དེའི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱབ་ལྗོངས་ལ་ཅུང་ཟད་བརྟགས་པས་ཀྱང་། དེ་ནི་བོད་ཐང་དབར་གྱི་ཆབ་སྲིད་དང་འབྲེལ་བ་དམ་པོ་ཡོད་པ་ཤེས་ཐུབ་ལ། སྐབས་དེའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་བསྐྱར་དུ་བསམས་ཤིང་བརྟགས་ཚེ། བོད་ཐང་གཉིས་དབར་ཡུན་རིང་གི་འཁྲུག་རྩོད་ནང་དུ་ལུས་ཡོད་པར་མ་ཟད། དབང་སྒྱུར་གྲལ་རིམ་བར་དུ་ཁྱོད་ཤི་ང་གསོན་གྱི་ཛ་དྲག་རྣོ་ངར་ལྡན་པའི་འཐབ་རྩོད་འབྱུང་བཞིན་ཡོད། འོན་ཀྱང་ལོ་རྒྱུས་དོན་རྐྱེན་ནི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱི་ཕྱོགས་སུ་འཕེལ་བའི་ཁ་ཕྱོགས་དང་མཐུན་པའི་ཐུན་མོང་གི་ཁྱད་ཆོས་དང་། སྐབས་དེའི་ལོ་རྒྱུས་དུས་སྐབས་དང་ཆ་རྐྱེན་སོགས་དང་མཐུན་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་ཆོས་འཛོམས་པ་ཞིག་ཡིན་པས། འདིར་ཁོ་བོས་དོན་ཚན་དུ་མའི་ཐད་ནས་གླེང་བར་བྱ་བ་ལ།

    ༡ བོད་རྒྱའི་མི་དམངས་ཀྱིས་ཞི་བདེར་སྨོན་པའི་སྐུལ་འདེད་འོག་བྱུང་བ།

    དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་སྟོད་ཀྱི་བོད་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་ལ་མཚོན་ན་ཅུང་སྣེ་འཛིང་ཆེ་བའི་དུས་ཤིག་ཡིན་ཏེ། དམག་ཤུགས་དང་དམངས་ཤུགས་གང་ཅིའི་ཐད་ནས་གྱོང་གུད་ཚབས་ཆེན་དུ་ཕྱིན་ཡོད་པ་དང་། དཔལ་འབྱོར་རྨང་གཞི་ཇེ་ཞན་དུ་སོང་བ། དབང་སྒྱུར་གྲལ་རིམ་ནང་ཁུལ་གྱི་འགལ་བ་རྣོ་ངར་ཅན་དུ་གྱུར་ཡོད་པ་ཐམས་ཅད་བོད་ཐང་དབར་ཡུན་རིང་འཁྲུག་རྩོད་བྱུང་བ་དང་ཁ་འབྲལ་ཐབས་མི་འདུག

    དེ་ཡང་རྒྱལ་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་སྐུ་གཤེགས་རྗེས། བློན་པོ་མགར་ཚང་གིས་བོད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དང་དམག་དོན་གྱི་དབང་ཤུགས་ཐམས་ཅད་བཟུང་སྟེ། བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་རྒྱ་བསྐྱེད་དམག་འཁྲུག་ཐེངས་མང་པོ་བསླངས། སྤྱི་ལོ་667ལོར། བློན་པོ་མགར་སྟོང་བཙན་གྱི་སྲས་མགར་བཙན་སྙ་ལྡོམ་བུས་ཡབ་ཀྱི་ཚབ་ཏུ་བློན་ཆེན་བཞེས་རྗེས། མགར་ཁྲི་འབྲིང་བཙན་བྲོད་སོགས་དམག་དཔོན་དུ་བསྐོས་ནས་རྒྱའི་ས་མཚམས་སུ་དམག་དྲངས་ཏེ་འཇང་གི་ཡུལ་མཚམས་བཅུ་གཉིས་སོགས་བླངས། སྤྱི་ལོ་670ལོར། ཐང་ཀོ་ཙུང་གིས་དམག་དཔོན་ཞོའོ་རེན་ཀོས་(薛仁贵)དམག་དཔུང་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་ཙམ་ཁྲིད་ནས་བོད་དམག་ལ་འཐབ་པར་བཏང་ཡང་། བློན་པོ་མགར་ཁྲི་འབྲིང་གིས་མདོ་སྨད་ཆོས་རྗེའི་སྤང་ཐང་ (大非川)དུ་ཕམ་པར་བྱས། སྤྱི་ལོ་678ལོར། ཐང་གི་དམག་དཔོན་ལི་ཅིན་ཞོན་(李敬玄)གྱིས་དམག་མི་ཆིག་འབུམ་ལྷག་ཁྲིད་དེ་བོད་ལ་འཐབ་ཏུ་སླེབས་ཀྱང་། མཚོ་སྔོན་པོའི་ཉེ་འགྲམ་དུ་མགར་ཁྲི་འབྲིང་གིས་སླར་ཡང་ཕམ་པར་བྱས། དེ་ནས་བཙན་པོ་འདུས་སྲོང་མང་པོ་རྗེའི་དུས་སུ། བློན་ཆེན་མགར་ཁྲི་འབྲིང་གིས་འ་ཞ་ཡུལ་དུ་དམག་དྲངས་ཤིང་། རྒྱའི་དམག་དཔོན་ཝང་ཞའོ་ཅེ་(王孝杰)སོགས་ལ་གཡུལ་སྤྲད་དེ་ཕམ་པར་བྱས་ནས་ཤར་ཕྱོགས་སུ་མངའ་ཁོངས་རྒྱ་བསྐྱེད། དེའི་རྗེས་སུ་ཡང་རྒྱའི་ཡུལ་ཁམས་ཀྱི་ཨན་ཞི་སྡེ་བཞི་ལ་རྩོད་པའི་ཆེད་དུ་བོད་ཐང་དབར་དུ་དམག་འཁྲུགས་ཐེངས་མང་པོ་བྱུང་། དེ་བས། བློན་པོ་མགར་ཚང་གིས་བོད་ཀྱི་དམག་སྲིད་དབང་ཆ་ལག་ཏུ་སོན་དུས། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དབང་ཤུགས་ཕྱི་རུ་བསྐྱེད་དེ། ལྷག་པར་བློན་པོ་མགར་ཁྲི་འབྲིང་གི་དུས་སུ། ཕྱི་རུ་མངའ་ཁོངས་བསྐྱེད་པའི་གོ་རིམ་ཁྲོད་ཐང་གི་ཁེ་ཕན་ལ་གནོད་པས། ཐང་བོད་གཉིས་ཀས་འ་ཞ་བརྩད་པ་དང་། ཨན་ཞི་སྡེ་བཞི་སོགས་རྩོད་པའི་ཆེད་དུ་ཐང་རྒྱལ་རབས་དང་ཐད་ཀར་རམ་བརྒྱུད་ནས་དམག་འཁྲུག་གང་མང་བྱུང་། དེ་ནས་བློན་པོ་མགར་ཚང་གི་དམག་འཁྲུག་རྒྱ་བསྐྱེད་པའི་གོ་རིམ་ཁྲོད་དུ། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ནང་ཁུལ་གྱི་འགལ་བ་ཛ་དྲག་ཏུ་ཕྱིན་པས་རྒྱལ་བློན་བར་གྱི་འགལ་བའང་གཡོལ་ཐབས་མེད་པར་གྱུར། གཅིག་ནས་བློན་པོ་མགར་ཁྲི་འབྲིང་གི་དབང་ཆ་ཇེ་ཆེར་ཕྱིན་ཏེ་བཙན་པོའི་གོ་ས་དང་དབང་བསྒྱུར་ལ་འཇིག་ཉེན་བཟོས་ཡོད། གཉིས་ནས་ཡུན་རིང་གི་དམག་འཁྲུག་གིས་རྒྱ་ཆེའི་མང་ཚོགས་ཀྱི་དམག་ཁྲལ་གྱི་ཁུར་བོ་ཇེ་ལྗིད་དུ་སོང་བར་མ་ཟད། རེ་ཞིག་དམག་འཁྲུག་གི་ཕམ་ཁ་བྱུང་བས་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ནང་གི་འགལ་བ་ལྷག་པར་ཛ་དྲག་ཏུ་གྱུར། སྤྱི་ལོ་698ལོར། བཙན་པོ་འདུས་སྲོང་མང་པོ་རྗེས་བློན་པོ་མགར་ཁྲི་འབྲིང་ལ་བཀྱོན་ཕབ་སྟེ། མགར་ཁྲི་འབྲིང་གི་བློན་ཆེན་གྱི་གོ་གནས་དབྱུངས་པ་དང་མགར་ཁྱིམ་ཚང་གི་རྒྱུ་ནོར་གཞུང་བཞེས་བཏང་ཞིང་། བློན་པོ་མགར་ཚང་གི་དབང་ཤུགས་ཐམས་ཅད་བོད་ཡུལ་དུ་མཐར་བསྐྲད། དེ་ནས་བཟུང་བོད་ཐང་དབར་གྱི་འཁྲུག་རྩོད་ཀྱི་རྣམ་པ་ལ་འགྱུར་ལྡོག་ཆེན་པོ་བྱུང་བ་རེད།

    དེ་ཡང་བློན་པོ་མགར་ཚང་གི་དབང་ཤུགས་ཐམས་ཅད་མཐར་བསྐྲད་པའི་རྗེས་སུ། ཐང་བོད་དབར་གྱི་དམག་འཁྲུག་གི་རྣམ་པ་རྩ་བ་ནས་ཞི་བའང་མིན་ཏེ། བཙན་པོ་འདུས་སྲོང་མང་པོ་རྗེའི་དུས་སུ། ཐང་བོད་གི་དབར་དུ་འཇང་ཡུལ་རྩོད་པའི་དོན་དུ་དགྲ་ཟླའི་རྣམ་པར་གྱུར་ཡོད། སྤྱི་ལོ་700ལོར། བོད་ལྕགས་བྱི་ལོ་ནས་བཟུང་བཙན་པོ་འདུས་སྲོང་མང་པོ་རྗེ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བཀོད་འདོམས་གནང་སྟེ། སུང་ཀྲའུ་དང་ཐའི་ཀྲའུ་སོགས་ལ་དམག་དྲངས། སྤྱི་ལོ་703ལོར། བོད་ཆུ་ཡོས་ལོར་བཙན་པོས་འཇང་ཡུལ་དུ་དམག་དྲངས་ཏེ་འཇང་པ་རྣམས་ཆམ་ལ་ཕབ། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་དམག་དོན་རྒྱ་བསྐྱེད་འོག་ལྷོའི་འཇང་ཡུལ་བོད་དུ་འགུག་པའི་ལས་ལ་བརྩོན་མོད། འོན་ཀྱང་གནས་ཚུལ་དེས་ཐང་གི་ཁེ་ཕན་ལ་གནོད་པས་ཐང་གིས་ཀྱང་ལྷོ་འཇང་ཡུལ་རྩོད་པའི་གཡུལ་དུ་ཞུགས་ཏེ། ལྷོའི་འཇང་ཡུལ་ཐང་དུ་འགུག་པར་བརྩོན་པས་བོད་ཐང་གི་འབྲེལ་བ་ཇེ་ཞན་དུ་གྱུར། ལོ་དེར། བཙན་པོ་འདུས་སྲོང་མང་པོ་རྗེས་དངོས་སུ་འཇང་ཡུལ་གྱི་ཉེ་འདབས་མྱྭ་ཞེས་པའི་ཡུལ་ཏེ་ཡུན་ནན་ཁུལ་དུ་དཔུང་འཇུག་གནང་ཞིང་། ལོ་དེར་བཙན་པོ་འདུས་སྲོང་མང་པོ་རྗེ་འཇང་ཡུལ་དུ་སྐུ་གཤེགས། སྤྱིར་འགལ་བ་དང་གནོད་སྐྱོན་ཐམས་ཅད་ཕམ་ཉེས་བྱུང་བའི་རྗེས་སུ་ཕྱི་རུ་མངོན་ཡོང་བ་ཞིག་ཡིན་པས། བཙན་པོ་སྐུ་གྲོངས་པའི་རྗེས་སུ་བཙན་པོ་རྒྱལ་རབས་ནང་ཁུལ་གྱི་འགལ་བ་ཛ་དྲག་ཏུ་ཕྱིན། བཙན་པོ་འདས་རྗེས་བཙན་པོ་ཁྲི་ལྡེ་གཙུག་བརྟན་མེས་ཨག་ཚོམ་རྒྱལ་སར་བཀོད་མོད། འོན་ཀྱང་སྐུ་ན་ཕྲ་བས་བཙན་པོའི་ཆབ་སྲིད་ཕྱི་མོ་འབྲོ་བཟའ་ཁྲི་མ་ལོད་ཀྱིས་བསྐྱངས། ཡིན་ནའང་། རྒྱལ་པོ་གློ་བུར་དུ་སྐུ་གྲོངས་པ་དང་། ཡུན་རིང་གི་དམག་འཁྲུག་གིས་འཚེ་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གང་མང་གི་དབང་གིས། བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ནང་ཁུལ་དུའང་བློན་པོ་ཁག་ཅིག་གིས་ངོ་ལོག་བྱེད་པའི་དུས་ཟིང་བསླངས། སྤྱི་ལོ་705ལོར། ལྡོག་རེན་པ་མནོན་སྣང་གྲགས་དང་། ཁེ་རྒད་མདོ་སྣང་ཟེར་བ་སོགས་ཀྱིས་མགོ་བྱས་ཏེ་ངོ་ལོག་བརྒྱབ་པ་དང་། ཕྱིས་སུ་སེ་རིབ་ཅེས་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་སོགས་ནས་ངོ་ལོག་བརྒྱབ་པ་སོགས་ཀྱིས་ཡུན་རིང་གི་འཁྲུག་རྩོད་དུ་གནས་པའི་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཉེན་ཁར་གཏུགས་ཡོད། གཅིག་ནས་ཐང་བོད་གཉིས་ཀ་ཡུན་རིང་གི་འཁྲུག་རྩོད་ལས་ཕན་ཚུན་ལ་དམག་དོན་དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་གྱོང་གུད་ཚབ་ཆེན་བཟོས་ཡོད་ལ། འབངས་མི་དང་སྲིད་གཞུང་སོགས་གང་ཅིའི་ཐད་ནས་ཀྱང་དཔལ་འབྱོར་སླར་གསོ་བྱེད་པའི་རེ་འདུན་ཤུགས་དྲག་བྱུང་ཡོད། གཉིས་ནས་བཙན་པོ་གློ་བུར་དུ་གྲོངས་པས་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ནང་ཁུལ་གྱི་འགལ་བ་ཇེ་ཆེར་སོང་བ་དང་། ཕྱི་དོན་གཅོད་པའི་ཁོམ་ལོང་བྲལ་ཞིང་ནང་སྲིད་གཏན་འཇགས་སུ་བཏང་ནས་ཞི་བདེའི་ཁོར་ཡུག་ཆེན་པོ་ཞིག་མཁོ་བའི་ཕྱིར། ཐང་བོད་གཉིས་ཀྱི་དབར་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་རྣམ་པ་ཞི་བར་བྱས་ནས་མཛའ་མཐུན་གྱི་འབྲེལ་བ་མྱུར་དུ་འཛུགས་རྒྱུ་ནི་སྐབས་དེར་མཚོན་ན་ཁ་ཚ་དགོས་གཏུགས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་ཡོད།

    དེའི་ཕྱིར། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྒྱབ་ལྗོངས་དེ་ལྟ་བུའི་འོག་ཏུ། ཐང་བོད་མི་དམངས་ཀུན་གྱིས་དམག་འཁྲུག་གི་གནོད་སྐྱོན་འོག་ནས་ཞི་བདེ་དང་གཏན་འཇགས་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་ཅིག་ལ་རེ་སྨོན་བྱེད་བཞིན་ཡོད་པ་དང་། ཐང་བོད་གཉིས་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་སུ་བྱུང་བའི་འགལ་བ་མཐའ་དག་ཞི་འཇགས་སུ་གཏོང་དགོས་པའི་ཕྱི་རྐྱེན་དང་ནང་རྐྱེན་ཀུན་གྱི་དབང་གིས། མཛའ་མཐུན་གྱི་རྣམ་པ་བསྐྱང་དགོས་པར་མ་ཟད། ཐང་བོད་གཉིས་ཀྱང་ཐེངས་འདིའི་རྟ་ཐོག་གི་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་བྱས་པ་བརྒྱུད་ནས་མཛའ་འབྲེལ་འབྱུང་དགོས་པའི་དངོས་ཡོད་ཀྱི་ཆ་རྐྱེན་བསྐྲུན་ཡོད་པ་རེད།

    ༢ རྒྱ་བཟའ་གྱིམ་ཤིང་ཀོང་ཇོ་བོད་དུ་བསུ་བར་འགན་སྲུང་བྱེད་ཆེད་བྱུང་བ།

    གོང་དུ་བརྗོད་པ་ལྟར། ཐང་བོད་རྒྱལ་རབས་གཉིས་ཀྱི་བར་ཡུན་རིང་གི་འཁྲུག་རྩོད་བྱུང་བ་ལས་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ནང་ཁུལ་དུ་འགལ་བ་ཇེ་དྲག་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། དམག་དོན་རྒྱ་བསྐྱེད་ཀྱི་གོ་རིམ་ཁྲོད་དམག་ཤུགས་དང་དམངས་ཤུགས་གང་ཅིའི་ཐད་ནས་གྱོང་གུད་ཚབས་ཆེན་བཟོས་ཏེ་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་ཇེ་ཞན་དུ་གྱུར་ཡོད་པས། སྐབས་དེར་ཞི་བདེའི་ཕྱི་འབྲེལ་གྱི་བྱེད་ཐབས་སྤྱད་ནས་བོད་ཐང་དབར་གྱི་འབྲེལ་བ་སླར་གསོ་བྱེད་རྒྱུ་ནི་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། རྒྱ་བཟའ་ཞིག་བོད་དུ་བསུས་ནས་ཐང་བོད་གཉིས་བར་དུ་གཉེན་གྱི་འབྲེལ་བ་འཛུགས་རྒྱུ་ནི་ཕྱི་འབྲེལ་གྱི་བྱེད་ཐབས་ལེགས་པོ་ཞིག་ཡིན་པས། 《བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རགས་རིམ་གཡུ་ཡི་ཕྲེང་བ།》ལས། “ཐོག་མ་བཙན་པོ་ཡབ་འདུས་སྲོང་མང་པོ་རྗེའི་བཙུན་མོར་ཐང་གི་ཀོང་ཇོ་ཞིག་སློང་ན་ཡང་། ཐང་བོད་དབར་གྱི་འབྲེལ་བའི་གནས་བབ་ཀྱིས་རྐྱེན་པས་ལོ་ཤས་འགྱངས་པའི་བར་དུ་འདུས་སྲོང་སྐུ་གཤེགས།”9ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཕྱི་མོ་འབྲོ་བཟའ་ཁྲི་མ་ལོད་ཀྱིས་རང་གི་ཚ་བོར་གཉེན་བསླངས་པ་དང་ཐང་གོང་མའང་ཡིད་འཐད་བྱུང་ཡོད་མོད། འོན་ཀྱང་ཐང་བོད་དབར་དུ་གཉེན་སྦྱོར་མཐུན་སྒྲིག་བྱེད་རྒྱུ་ནི་དབང་བསྒྱུར་བའི་ཡིད་འཐད་ཙམ་གྱིས་ཐག་གཅོད་ཐུབ་པ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། ད་དུང་རྒྱུ་རྐྱེན་གང་མང་ཞིག་ལ་རག་ལས་པས་དོན་དེ་ནི་དེ་འདྲ་ལས་སླ་མོ་ཞིག་མ་ཡིན་སྙམ། སྔ་སོར་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་འདུས་སྲོང་མང་པོ་རྗེའི་དུས་སུ། ཆབ་སྲིད་དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་གནས་ཚུལ་ལ་གཞིགས་ཏེ། ཐང་གི་ཀོང་ཇོ་ཞིག་སློང་བའི་རེ་འདུན་ཡོད་ཀྱང་ཐང་བོད་གཉིས་ཀྱིས་སྐབས་དེར་ལྷོའི་འཇང་ཡུལ་རྩོད་པའི་དུས་ལ་ཐུག་ཡོད་པས་ཕན་ཚུན་དགྲ་ཟླར་གྱུར་ཡོད། “བྷོད་ནས་ཕོ་ཉ་བ་མངགས་ཏེ་རྟ་མཆོག་ཉིས་སྟོང་དང་། གསེར་སྲང་ཉིས་སྟོང་ཕུལ་ཏེ་གཉེན་བསླངས་པ་ན། ཝུའུ་ཙེ་ཐེན་ནས་ཀྱང་གནང་ངོ་།།”10ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་བཙན་པོ་འཇང་ཡུལ་དུ་སྐུ་གཤེགས་པས། ཐང་བོད་དབར་གྱི་གཉེན་འབྲེལ་དེ་ཡང་ཡིད་བཞིན་དུ་མ་གྲུབ། རྗེས་སུ། “སྲས་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་ས་བརྩད་ཀྱང་། འབངས་མིས་ཁྲི་ལྡེ་གཙུག་བཙན་བཙན་པོར་བསྐོས། བཙན་པོ་ལོ་བདུན་སོན་མ་ཐག ཕོ་ཉ་བ་མངགས་ཏེ་བཙན་པོ་ཡབ་འདས་པའི་གནས་ཚུལ་ཞུས་ལ། གཙིགས་བཅའ་བའི་འདུན་པའང་ཞུས། ཡང་བློན་ཆེན་སྟོན་བཞེར་བྱ་བ་གཉེན་སློང་དུ་མངགས་ཀྱང་ལན་མ་བྱིན། ཅན་ཚ་ཡུས་ཧྲིའི་ཐབས་ཡོད་པ་ལི་ཀྲི་ཀུའུ་(李知古)བྱ་བས་ཡའོ་ཀྲིག་མན་ལ་དམག་དྲངས། གོང་མས་བྷོད་ཀྱི་སྣེ་ཤན་དམག་དཔུང་གཏོར་རྒྱུའི་བློ་བཏོན་པ་ལྟར། ཅན་ནན་ནས་ཧྲག་དམག་བསྡུས་ཏེ་རྒོལ་བར་ཆས་དགོས་པའི་བཀའ་ཕབ། མན་པའི་ཚོ་དཔོན་ཞིག་གིས་གནས་ཚུལ་དེ་བྷོད་ལ་བསྙད་པས། བྷོད་དམག་གིས་ལི་ཀྲི་ཀུའུ་བསད།” 11 ཅེས་བརྗོད་པ་ལྟར། བློན་པོ་མགར་ཚང་གི་དབང་ཤུགས་ཐམས་ཅད་མཐར་སྐྲོད་པ་དང་། བཙན་པོ་འདུས་སྲོང་མང་བོ་རྗེ་ལྷོའི་འཇང་ཡུལ་དུ་གཤེགས་པ་དེས་བོད་ཐང་དབར་འཁྲུག་རྩོད་ཀྱི་རྣམ་པ་ཞི་བདེའི་ཕྱོགས་སུ་བསྒྱུར་མོད། འོན་ཀྱང་ས་མཚམས་སུ་ད་དུང་འཐབ་འཁྲུག་འབྱུང་བཞིན་ཡོད་ལ། རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ནི་སྔར་བཞིན་དགྲ་ཟླའི་ཚུལ་དུ་གནས་ཡོད། གཞན་ཡང་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་བར་གྱི་ཕོ་ཉའི་འགྲོ་འོང་གི་ཐད་ནས་ཀྱང་། “ཀྲུང་ཙུང་ཅིན་ལུང་ཁྲི་ལོ་གཉིས་པར། གཉེན་སློང་དུ་འོངས་པའི་ཕོ་ཉ་ཕྱིར་ལོག ཁ་ཅིག་གིས་ཕོ་ཉ་བ་དེ་ཀོང་ཇོ་སློང་དུ་འོངས་ཏེ། རྒྱ་སྐད་ཀྱང་སྦྱངས་ནས་ཤེས་པས་ཕྱིར་མ་བཏང་ན་དགའ་ཟེར་ཡང་། གོང་མའི་ཐུགས་ལ་ཀྲུང་གོས་མི་རིགས་གཞན་ལ་བློས་བཀལ་རུང་བའི་ཆ་ནས་འབྲེལ་འཛིན་དགོངས་ནས་མ་གསན།”12ཞེས་བཀོད་ཡོད་པ་ལྟར། ཐང་བོད་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཕྱི་འབྲེལ་གྱི་ཐད་ནས་ཕན་ཚུན་ལ་བཀག་འགོག་དང་ཡིད་ཆེས་བརྟན་པོ་མེད་པའི་གནས་ཚུལ་མཐོང་ཐུབ་ལ། “བྷོད་ནས་ཕོ་ཉ་བ་གཞན་ཞིག་སྐྱེས་འབུལ་མངགས། ཨ་ཕྱི་ཁུ་ཏོང་ནས་ཀྱང་རྫོང་ངེ་བྱ་བ་ཞིག་གཉེན་སློང་དུ་མངགས། དེ་ནས་གོང་མས་གཡུང་ཝང་གི་ཐབས་ཡོད་པ་ལི་ཧྲིག་ལི་བྱ་བའི་སྲས་མོ་ཅིན་ཁྲིན་ཀོང་ཇོ་བྱ་བ་བག་མར་བྱིན།”13ཞེས་པ་ལྟར། སྐབས་དེར་ཐང་གོང་མས་ཀོང་ཇོ་བོད་དུ་བསྐྱལ་རྒྱུའི་དམ་བཅའ་བཞག་ཡོད་ཀྱང་ཐང་བོད་བར་གྱི་འབྲེལ་བ་གཏན་འཇགས་མིན་པའི་རྐྱེན་གྱིས། ཐེངས་དེའི་གཉེན་སྦྱོར་འདུམ་སྒྲིག་བདེ་བླག་ངང་འགྲུབ་མིན་ལ་ད་དུང་མི་བརྟན་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་སྣ་ཚོགས་འདུག་པས། ངེས་པར་ཕྱི་འབྲེལ་གྱི་བྱེད་ཐབས་སྤྱད་ནས་ཐང་བོད་གཉིས་ཀྱི་བར་ཕན་ཚུན་དོགས་ཟོན་དང་ཡིད་ཆེས་མེད་པའི་རྐྱེན་ངན་མཐའ་དག་སེལ་ཏེ། ཐང་བོད་ཀྱི་ཞི་བདེའི་རྣམ་པ་བདེ་བླག་ངང་འགྲུབ་པར་བྱ་དགོས་པར་གྱུར་པས། སྐབས་དེའི་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་ནི་བྱེད་ཐབས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། ཅིའི་ཕྱིར་ཅེ་ན། ལུས་རྩལ་འདི་བྱུང་བ་ནས་བཟུང་། ཞི་བདེ་དང་འདུམ་སྒྲིག་གི་བྱེད་ནུས་དང་ཁ་འབྲལ་ཐབས་མེད་པ་ཞིག་རེད། གནའ་བོའི་ཀུ་རེ་སུའི་ཨོ་ལེན་ཕེ་ཁུའི་ལུས་རྩལ་འགྲན་ཚོགས་ལའང་དེ་ལྟ་བུའི་བྱེད་ནུས་དང་ལྡན་པས། གནའ་ནས་ད་བར་དུ་མ་ཉམས་དར་སྤེལ་ཏུ་བཏང་ཡོད་པ་ཇི་བཞིན་ཡིན། ཀོའུ་པེ་ཏན་(顾拜旦)གྱིས་བརྩམས་པའི་《ལུས་རྩལ་བསྟོད་པ》ལས། ཨེ་མ། ལུས་རྩལ་ལགས། ཁྱེད་ནི་ཞི་བདེ་ཡིན། ཁྱེད་ཀྱིས་མི་རིགས་སོ་སོའི་བར་དུ་སྤྲོ་སྐྱིད་ཀྱི་འབྲེལ་བ་བསྐྲུན་ཡོད།14ཅེས་སོགས་གྱེར་བ་བཞིན། ལུས་རྩལ་གྱི་རིག་གནས་འདི་ནི་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ཐུན་མོང་གི་འཚོ་བའི་བྱེད་སྟངས་ཤིག་ཡིན་པར་མ་ཟད། རྒྱལ་ཁབ་དང་གྲལ་རིམ། རིགས་རུས་དང་འདུ་ཤེས་རྣམ་པ་སོགས་ལས་བརྒལ་བའི་རིག་གནས་བརྗེ་རེས་དང་མཛའ་གཅུགས་འབྲེལ་འདྲིས་ཀྱི་བྱེད་ཐབས་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་པས། ལུས་རྩལ་གྱི་རིག་གནས་འདིས་མཛའ་འབྲེལ་གྱི་བྱེད་ཐབས་ཤིག་ཏུ་གྱུར་ནས་ཐེངས་དེའི་ཐང་བོད་ཀྱི་ཕྱི་འབྲེལ་སྤེལ་བ་ལ་རམ་འདེགས་ཆེན་པོ་ཡོང་བ་ནི་སྨོས་མ་དགོས་སོ། །དེའི་ཕྱིར། སྤྱི་ལོ709ལོར། བོད་ཀྱི་བློན་པོ་ཞང་ཏོ་རེ་ལྷས་བྱིན་སོགས་རྒྱ་བཟའ་གྱིམ་ཤིང་ཀོང་ཇོ་བཙན་པོའི་བཙུན་མོ་སློང་བའི་འབུལ་རྟེན་རྣམས་ཕུལ་བ་དང་། ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་སྣེ་ལེན་ལེགས་པོ་བྱས་ནས་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་འགྲན་ཟླ་བྲལ་བ་འདི་མི་རྣམས་ལ་ངོམས་པ་རེད།

    གསུམ་པ། ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་བྱུང་བའི་ཤུགས་རྐྱེན།

    འདས་ཟིན་པའི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་ཐང་བོད་དབར་བྱུང་བའི་ལུས་རྩལ་འགྲན་བསྡུར་གྱིས་ཐད་ཀར་རྒྱ་གཟའ་གྱིམ་ཤིང་ཀོང་ཇོ་བདེ་བླག་ངང་བོད་དུ་བསུ་བར་འགན་སྲུང་བྱས་པར་མ་ཟད། དོན་དེ་བརྒྱུད་ནས་ཐང་བོད་གཉིས་ཀྱི་དབར་ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མའི་རིང་གི་འཁྲུག་རྩོད་ཀྱི་རྣམ་པ་རེ་ཞིག་ཞི་བར་བྱས་ནས་མཛའ་འབྲེལ་གྱི་ཁོར་ཡུག་འཛུགས་པར་ཕྱི་རྐྱེན་བསྐྲུན་ཐུབ་པར་གྱུར། ཕྱིས་སུ་ཐང་བོད་གཉིས་མནའ་འབྲེལ་གྱི་དབོན་ཞང་གི་འབྲེལ་བ་བཙུགས་པ་དང་། དཔལ་འབྱོར་དང་རིག་གནས་གང་ཅིའི་ཐད་ནས་བརྗེ་རེས་བྱེད་པའི་གཏན་འཇགས་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་ཆེན་མོ་བསྐྲུན་ཡོད།

    ༡ ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན།

    བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ལ་མཚོན་ན། ཡུན་རིང་གི་འཁྲུག་རྩོད་ཁྲོད་གྱོང་གུད་ཆེན་པོ་བཟོས་པའི་དཔལ་འབྱོར་རྨང་གཞི་སླར་གསོ་བྱེད་ཐུབ་པ་དང་། རྒྱ་ཆེ་བའི་མང་ཚོགས་རྣམས་ཀྱིས་ཞི་བདེར་སྨོན་པའི་འདུན་པ་གྲུབ་སོང་བས། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་མུ་མཐུད་དུ་དབང་བསྒྱུར་བྱེད་པ་ལ་ཕྱིའི་ཆ་རྐྱེན་བསྐྲུན་པ་རེད། ལར་རྒྱ་བཟའ་གྱིམ་ཤིང་ཀོང་ཇོ་བོད་ཡུལ་དུ་བཞུགས་པའི་དུས་སུ། ཐང་བོད་བར་དུ་ཞི་བདེ་རྣམ་པ་བསྐྱངས་ནས་སྲིད་འབྱོར་རིག་གསུམ་གྱི་བརྗེ་རེས་ཟམ་མ་ཆད་པར་སྤེལ་ཡང་སྐབས་རེར་དམག་འཁྲུག་གི་ཡོ་ལང་རྒྱས་པའི་དུས་ཀྱང་ཡོད་དེ། 《ཐང་ཡིག་གསར་རྙིང》ལས། “ ཅིན་ཁྲིན་ཀོང་ཇོས་ཡི་གེ་བཏང་སྟེ་འདུམ་བྱེད་རྒྱུ་དང་། བཙན་པོ་རྗེ་བློན་རྣམས་ཀྱི་གོང་མ་དང་ལྷན་དུ་བཀའ་གཙིགས་བཅས་ཏེ་རྡོ་རིང་འཛུགས་འདོད་ཚུལ་ཞུས།”15ཞེས་བཀོད་པ་བཞིན། དམག་འཁྲུག་ཁྲོད་སླར་ཡང་འདུམ་འགྲིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་ནི་གྱིམ་ཤིང་ཀོང་ཇོ་བརྩོན་ལེན་བྱེད་པ་དང་ཐང་བོད་གཉིས་ཀྱིས་རྒྱ་བཟའི་གོ་གནས་ལ་ཁ་གཡར་ཏེ་འདུམ་བྱེད་པ་ཤོས་ཆེ། དེ་ལྟར་ཕྱིས་སུའང་“ཁྲི་ལིན་(赤岭)ས་མཚམས་སུ་བྱས་ཤིང་། རྡོ་རིང་བརྩངས་ནས་བཀའ་གཙིགས་ཀྱི་མདོ་ཡི་གེར་བཀོད།”16ཅེས་བརྗོད་པ་ལྟར། བོད་རྒྱའི་བར་འཁྲུག་རྩོད་ཞི་ནས་རྒྱ་བོད་ས་མཚམས་ཕྱེ་བ་དང་“ད་ནི་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་ཀ་འདུམ་བྱུང་བས། ཕན་ཚུན་ལ་དམག་བྱེད་མི་ཆོག”17ཅེས་བརྗོད་པ་ལྟར་ཡིན་ལ། ཐང་བོད་དབར་དུ་ཕན་ཚུན་གནོད་འཚེ་མི་བྱེད་པའི་འདུམ་འགྲིག་དངོས་སུ་མངོན་འགྱུར་བྱེད་ཐུབ་པ་བྱུང་བས། ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་གྱིས་འགན་སྲུང་བྱས་པའི་ཐང་བོད་དབར་གྱི་གཉེན་སྦྱོར་མཐུན་སྒྲིག་གིས་ཐང་བོད་དབར་དུ་ཞི་བདེ་མཛའ་འབྲེལ་གྱི་རྣམ་པ་སྐྱོང་བའི་ཕྱི་རྐྱེན་བསྐྲུན་པ་རེད།

    གོང་དུ་བརྗོད་ཡོད་པ་ལྟར། ཐང་བོད་བར་ཡུན་རིང་གི་འཁྲུག་རྩོད་ཞི་བར་བྱས་ནས། ཞི་བདེ་མཛའ་མཐུན་གྱི་རྣམ་པ་བསྐྱངས་པས་བོད་བཙན་པོ་རྒྱལ་རབས་ནང་ཁུལ་ལ་མཚོན་ནའང་དཔལ་འབྱོར་རྨང་གཞི་སླར་གསོ་བྱེད་པ་དང་དབང་སྒྱུར་གྲལ་རིམ་ནང་ཁུལ་རྣོ་ངར་དུ་ཕྱིན་པའི་འགལ་བ་དག་སྒྲིག་བྱེད་པའི་གོ་སྐབས་ལེགས་པོ་ཞིག་ཡིན་པས། རྒྱ་བཟའ་ཀོང་ཇོ་བོད་དུ་སླེབས་ནས་ཐང་བོད་དབར་མཛའ་འབྲེལ་བཙུགས་པའི་རྗེས་ཀྱི་སྤྱི་ལོ་712ལོར། འབྲོ་བཟའ་ཁྲི་མ་ལོད་གྲོངས་པ་དང་བཙན་པོ་མེས་ཨག་ཚོམ་གྱིས་དངོས་སུ་སྲིད་གཉེར་ཐུབ་པར་གྱུར། ཁོང་གིས་སྔོན་དུ་གནས་པའི་ཛ་དྲག་གི་རྣམ་པ་ལེགས་བཅོས་བྱས་པར་མ་ཟད། ཞི་བདེའི་དུས་སྐབས་ལེགས་པར་སྤྱད་ནས་དཔལ་འབྱོར་དང་དམག་དོན་གྱི་འཛུགས་སྐྲུན་རྒྱ་ཆེར་སྤེལ། ཁོང་གིས་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དབང་སྒྱུར་གོ་གནས་ཇེ་བརྟན་དུ་བཏང་བ་དང་བསྟུན་ནས། 《དེབ་ཐེར་དཔྱིད་ཀྱི་རྒྱལ་མོའི་གླུ་དབྱངས》ལས། “གངས་ཏི་སེ་ནས་པཎྟི་ཏ་སངས་རྒྱས་གསང་བ་དང་སངས་རྒྱས་ཞི་བ་གཉིས་གདན་དྲངས་ཀྱང་མ་འདྲོངས། འོན་ཀྱང་ཕོ་ཉ་བས་ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་སྡེ་ལྔ་བློ་ལ་བཟུང་ནས་འོངས་པས། གླེགས་བམ་ལྔ་བོ་བཞེངས་ཏེ། བཞུགས་ཁང་དུ་བྲག་དམར་མགྲིན་བཟང་། བྲག་དམར་ཀེ་རུ། གསང་མཁར་བྲག མཆིམ་པོ་སྣ་རལ། མ་ས་གོང་གི་ལྷ་ཁང་དང་ལྔ་བཞེངས།” 18ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་བོད་དུ་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱང་མུ་མཐུད་དུ་གོང་སྤེལ་མཛད། ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་གྱི་སྐུལ་འདེད་འོག་བྱུང་བའི་ཞི་བདེའི་དུས་སྐབས་དེར་མཚོན་ན། བཙན་པོ་མེས་ཨག་ཚོམ་ལ་རམ་འདེགས་ཀྱི་བྱེད་ནུས་ཐོན་ཏེ་བོད་བཙན་པོའི་ནང་སྲིད་ཞི་འཇགས་སུ་གཏོང་བ་དང་། སྲིད་འབྱོར་རིག་གསུམ་ཐད་དར་སྤེལ་ཆེན་པོར་བཏང་ཡོད་བར་མ་ཟད། ཐང་རྒྱལ་རབས་དང་མཛའ་འབྲེལ་བྱས་ཏེ་ཕྱིས་སུ་བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་སྐབས་སུ་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་སྟོབས་ཤུགས་ཡང་རྩེར་སོན་པར་རྨང་གཞི་བཏིངས། 《བོད་ཀྱི་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་དང་དྲིལ་བུའི་ཁ་བྱང》ལས། “༄།། བོད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་འཕྲུལ་གྱྀ་ལྷ་བཙན་པོ་དང་། ། རྒྱའྀ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་རྒྱ་རྗེ་ཧྭང་ཏེ། དབོན་ཞང་གཉྀས། ། ཆབ་སྲིད་གཅྀག་དུ་མོལ་ནས། །མཇལ་དུམ་ཆེན་པོ་མཛད་དེ་གཙྀགས་བཅས་པ། །ནམ་ཞར་ཡང་མྱྀ་འགྱུར་པར། ལྷ་མྱྀ་ཀུན་གྱྀས་ཤེས་ཤིང་དཔང་བྱས་ཏེ་ཚེ་ཚེ་རབས་རབས་སུ་གཏམ་བརྗོད་དུ་ཡོད་པའྀ་ཕྱིར། །མཇལ་དུམ་གྱི་གཙིགས་ཀྱྀ་མདོ་རྡོ་རིངས་ལ་བྲིས་པའོ།།”19ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། བཙན་པོ་ཁྲི་གཙུག་ལྡེ་བཙན་རལ་བ་ཅན་གྱི་དུས་སུ་ཐང་བོད་དབར་དུ་དབོན་ཞང་གི་མནའ་འབྲེལ་འཛུགས་པ་དེ་ལ་དབོན་པོ་དང་ཞང་པོའི་མིང་ཐོག་ཏུ་སྤེལ་བ་ཡིན་པས། ཕྱིས་སུ་བོད་དང་ཐང་རྒྱལ་རབས་གཉིས་དབར་གཞི་ཁྱོན་ཆེ་ཆུང་སྣ་ཚོགས་དང་དུས་ཡུན་རིང་བའི་དམག་འཁྲུག་དེ་རྩ་བའི་ཐོག་ནས་མཇུག་སྒྲིལ་ཏེ་དབོན་ཞང་མནའ་འབྲེལ་ཐད་ཞི་བདེའི་ས་བོན་དངོས་སུ་བཏབ་ཡོད་པ་རེད།

    ༢ རིག་གནས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན།

    བོད་ཀྱི་ལུས་རྩལ་རིག་གནས་ཀྱི་ཡ་གྱལ་ཏེ་རྟ་ཐོག་ཕོ་ལོང་འགྲན་རྩལ་འདི་ཐང་དུ་དར་བ་དང་བསྟུན་ནས་ཐང་བོད་དབར་གྱི་མཛའ་འབྲེལ་དང་ཞི་བདེ་བྱུང་བ་ནི་རིག་གནས་ཐད་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ཞིག་ཡིན་པ་གོར་མ་ཆག བོད་ཀྱི་ཕོ་ལོང་རྩེད་སྲོལ་དེ་རྒྱལ་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་དུས་ནས་ཐང་རྒྱལ་རབས་སུ་དར་བ་ནས་བཟུང་། ཕོ་ལོང་གི་ལུས་རྩལ་འདི་ནི་ཐང་རྒྱལ་རབས་སུ་དར་ཁྱབ་ཆེན་པོ་བྱུང་། ལར་སྐབས་དེའི་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་ནི་བོད་རིགས་ཀྱི་ལུས་རྩལ་གྱི་རྩེད་སྣ་ཞིག་ཡིན་ལ། ཐང་གོང་མའི་ཕོ་བྲང་དུའང་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་གྱི་རྕེད་སྲོལ་ཡོད་པར་གྱུར། གོང་དུ་བརྗོད་པའི་ལི་ཡོན་ཐིང་ཙེའི་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་གྱིས་གོང་མའི་སྐུ་སྲས་དང་ཧྥུའུ་མ་(驸马)དག་གིས་གྲུབ་པའི་མི་སྣ་མིང་གྲགས་ཅན་གྱི་ཕོ་ལོང་རུ་ཁག་ཡོད་པ་རེད། གཞན་ཡང་། ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་བལྟས་ན། ཕོ་ལོང་རིག་གནས་འདི་ཐང་དུ་དར་ནས་ཚད་གང་འདྲ་ཞིག་ཐོན་ཡོད་ཅེ་ན། སྤྱིར་བཏང་གི་བློན་འབངས་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས། ཐང་གི་གོང་མ་མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་ཕོ་ལོང་གི་རོལ་རྩེད་ལ་ཆེས་ཆེར་དགའ་མོས་ཡོད་ལ། དེ་དག་ཁྲོད་དུ་ཐང་གི་རྗེ་མོ་བའོ་ཙེ་ཐེན་(武则天)ཡང་འདུས་ཡོད། ཐང་གོང་མ་ལ་ལ་ཞིག་ཕོ་ལོང་ལ་རྩེ་དགའ་དྲགས་ཏེ་སྲིད་ཀྱི་བྱ་བར་བར་ཆད་ཀྱང་བྱུང་ཡོད་དེ། “朕已焚此球以自戒”20ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། ཕོ་ལོང་མེར་བསྲེགས་ཏེ་ཕྱིས་སུ་ཕོ་ལོང་མི་རྩེད་པའི་དམ་ཡང་བཅས་མྱོང་། དེ་ལས་ཐང་རྒྱལ་རབས་སུ་ཕོ་ལོང་གི་རྩེད་མོ་ཇི་འདྲའི་དར་ཁྱབ་ཏུ་སོང་ཡོད་པ་ནི་རྦད་དེ་ཤེས་ཐུབ། ཐང་བོད་དབར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྣང་བརྙན་སྐྱོང་བའི་བྱེད་ནུས་ལྡན་པའི་ཕོ་ལོང་གི་འགྲན་བསྡུར་སྤེལ་རེས་དང་། ལྷག་པར་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཕྱི་འབྲེལ་གྱི་ཚུལ་དུ་ལུས་རྩལ་འགྲན་བསྡུར་སྤེལ་དགོས་ན། ངེས་པར་རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཐུན་མོང་ལུས་རྩལ་འགྲན་བསྡུར་ལ་སོགས་པའི་ཚབ་བྱེད་ཅིག་གིས་རྨང་གཞི་བསྐྲུན་དགོས་པས། ཕོ་ལོང་ལུས་རྩལ་གྱིས་དེ་ལྟ་བུའི་ཆ་རྐྱེན་དང་མཐུན་པ་རེད། ལར་ཐང་བོད་དབར་རིག་གནས་བརྗེ་རེས་བྱུང་བ་ནི་རྗེ་གནམ་རི་སྲོང་བཙན་གྱི་དུས་སུ་དབུ་ཚུགས་ཡོད་དེ། 《ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན》ལས། ཤར་ཕྱོགས་རྒྱ་དང་མི་ཉག་ནས། བཟོ་དང་རྩིས་ཀྱི་དཔེ་རྣམས་ལེན།21ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་ཡིན། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དང་བསྡུར་ན། ཐང་རྒྱལ་རབས་ནི་རིག་གནས་དཔལ་ཡོན་གྱི་ཐད་དུ་བོད་ལས་ཅུང་ཟད་སྔོན་ཐོན་དང་འཐུས་ཚང་ཡིན་ཕྱིན། ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མའི་རིང་བྱུང་བའི་ཐང་བོད་དབར་རིག་གནས་བརྗེ་རེས་བྱུང་སྟེ་བཟོ་གསོ་རྩིས་སོགས་ཐང་གི་རིག་གནས་བོད་དུ་དར། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་གཞོན་ནུ་བློ་རྣོ་བ་དག་ཐང་དུ་མངགས་ནས་རྒྱའི་ཡི་གེ་དང་ལམ་ལུགས་སོགས་བསླབ་བཏང་སྟེ་ཕྱིའི་རིག་གནས་ནང་འདྲེན་བྱས་མྱོང་ངོ་། །བོད་མི་རིགས་ཀྱིས་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་དུ་མའི་རིང་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་དུ་འཚོ་སྡོད་བྱེད་པའི་དུས་སུ། དཔལ་འབྱོར་ཐོན་སྐྱེད་དང་ཤེས་རིག་དར་སྤེལ་གཏོང་བའི་གོ་རིམ་ཁྲོད་དུ། སྒྱུ་རྩལ་དང་ལུས་རྩལ་གྱི་རྩེད་མོ་དག་གིས་རྒྱུན་ལྡན་གྱི་འཚོ་བ་ཕུན་སུམ་ཇེ་ཚོགས་སུ་བཏང་སྟེ་དངོས་པོའི་དཔལ་ཡོན་དང་བསམ་པའི་དཔལ་ཡོན་མཉམ་དུ་སྤེལ་བས། སྙན་མོ་ངག་གི་སྒྱུ་རྩལ་དང་ལྟད་མོ་ལུས་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་སོགས་དར་རྒྱས་ཆེན་པོ་བྱུང་། འགྲན་རྩོད་དང་དམག་འཐབ་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་སྐྱེས་པ་ཕོའི་ལུས་རྩལ་ཡང་མང་དུ་བྱུང་ཡོད་ལ། དེ་དག་ལས་ཕོ་ལོང་གི་ལུས་རྩལ་ཏེ་ལུས་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་དང་། རིག་པའི་སྒྱུ་རྩལ། དཔུང་ཁག་ནང་ཁུལ་དུ་རྡོག་རྩ་གཅིག་སྒྲིལ་ཡོང་བའི་ཐབས་རྩལ་ཏེ་ཕོ་ལོང་འགྲན་བསྡུར་ལྟ་བུར་མཚོན་ན། ལྷག་ཏུ་བོད་རིགས་མི་དམངས་ཀྱི་ཤེས་རབ་དང་མཚར་སྡུག་གི་རིག་གནས་ཤིག་གསལ་བོར་མངོན་ཡོད་པས། ཕོ་ལོང་གི་རྩེད་མོ་འདི་བོད་ནས་ཐང་དུ་དར་བ་དང་། ཐང་རྒྱལ་རབས་སུ་རྒྱུགས་ཆེ་བའི་ལུས་རྩལ་ཞིག་དང་ཐང་གོང་མའི་ཕོ་བྲང་ནང་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་རྩེད་མོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། དེ་ལྟར་ཕོ་ལོང་གི་རིག་གནས་འདི་ཐང་བོད་གཉིས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ནང་དར་སྤེལ་བྱུང་བ་དང་བསྟུན་ནས། བོད་རྒྱ་མི་རིགས་ཀྱི་ཕོ་ལོང་ལ་དགའ་མོས་ཆེ་བ་དག་གིས། རིགས་རུས་དང་ཆབ་སྲིད། དམག་དོན་སོགས་ལྟག་རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱུར་ནས། ཆབ་སྲིད་དང་དམག་དོན། རིག་གནས་བརྗེ་རེས། ལུས་རྩལ་བྱ་འགུལ་སོགས་ཀྱི་ཐད་ནས་འབྲེལ་འདྲིས་སོགས་བྱས་མྱོང་བ་དང་། ཁྱད་པར་བོད་རྒྱ་མི་རིགས་གཉིས་བར་ཕན་ཚུན་རྒྱུས་ལོན་དང་འབྲེལ་འདྲིས་ཀྱི་གོ་སྐབས་བསྐྲུན་པ་དང་ལྷན་དུ། མཛའ་གཅུགས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཡུན་དུ་གནས་པའི་མཐུན་སྒྲིལ་གྱི་དོན་སྙིང་ལྡན་པའི་ལས་འགུལ་ཞིག་བསླངས་པར་མ་ཟད། གནའ་རབས་བོད་ཀྱི་ལུས་རྩལ་རིག་གནས་ཐང་རྒྱལ་རབས་སུ་དར་སྤེལ་བཏང་བ་དང་ཕྱིས་སུ་འཛམ་གླིང་ཡོངས་སུ་ཁྱབ་བརྡལ་དུ་གཏོང་བའི་ཐད་ལའང་མཛད་རྗེས་མི་དམན་པ་བཞག་ཡོད་དོ། །

    མཆན།

  1.2.3.4.5 新华网http://news.xinhuanet.com/sports/2005-03/15/content_2699271.htm

 6.20 《封氏闻见记》唐 封演著 学苑出版社 2001.10 P129,P130

 7.10.11.12.13.15.16.17《ཐང་ཡིག་གསར་རྙིང་ལས་བྱུང་བའི་བོད་ཆེན་པོའི་སྲིད་ལུགས》མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1983ལོ།

 P150,P149,P32,P33,P33,P47,P47,P48

 8.9 《བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རགས་རིམ་གཡུ་ཡི་ཕྲེང་བ》བོད་ལྗོངས་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1991ལོ། P265 P261

 14 《体育外交:发挥独特作用》中国网China.com.cn

 18 《དེབ་ཐེར་དཔྱིད་ཀྱི་རྒྱལ་མོའི་གླུ་དབྱངས》 མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1957ལོ། P50

 19 《བོད་ཀྱི་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་དང་དྲིལ་བུའི་ཁ་བྱང》 མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1984 ལོ། P22

 21 《ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན》 མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1984ལོ། P184    

པར་དབང་གསལ་བསྒྲགས།      ངེད་ཀྱི་སྐོར།      འབྲེལ་གཏུགས་བྱེད་ཚུལ།

གློག་འཕྲིན་ཡིག་སྒམ། tibet3@126.com    ཁ་པར། 0971-8455441

©2006-2013 China Tibetannet Corporation པར་དབང་ངེད་དྲ་བར་དབང་བས་ཆོག་མཆན་མ་ཐོབ་པར་གཞན་གྱིས་རང་དགར་སྤྱོད་མི་ཆོག