མཁས་ དབང་ ཀུན་ དགའ་ རིག་ འཛིན་ ལགས་ ནི 1942ལོར་ བོད་ ལྗོངས་ སྟོད་ ལུང་ བདེ་ ཆེན་ རྗོང་ དུ་ འཁྲུངས་ ཤིང་། ཕ་ མེས་ ཀྱི་ དུས་ ནས་ བཟུང་ ཁོང་ གི་ ཁྱིམ་ རྒྱུད་ དེ་ སྐར་ རྩིས་ ཆེད་ ལས་ ཐད་ ལ་ སྦྱོང་ དགའ་ བའི་ ཁྱིམ་ ཚང་ ཞིག་ ཡིན་ པར་ བརྟེན། ཁོ་ ལ་ སྐུ་ ན་ ཆུང་ དུས་ ནས་ བོད་ ཀྱི་ ཐུན་ མོང་ མ་ ཡིན་ པའི་ སྐར་ རྩིས་ རིག་ པ་ དེ་ ཁྱིམ་ རྒྱུད་ ཀྱི་ ཆེད་ ལས་ རྒྱུད་ འཛིན་ དང་ བོད་ ཀྱི་ གནམ་ རིག་ སྐར་ རྩིས་ བྱ་ བཞག་ གོང་ དུ་ སྤེལ་ དགོས་ པའི་ བགས་ ཆགས་ ཟབ་ མོ་ བཞག་ ཡོད་ ཅིང་། ཁོང་ གིས་ ཀྱང་ ལོ་ ན་ ཆུང་ དུས་ སུ་ རིག་ གནས་ སྦྱོང་ རྒྱུ་ དེ་ གལ་ ཆེ་ བར་ དགོངས་ ནས། སྐབས་ དེའི་ ལྷ་ སའི་ སྦྱར་ པ་ ཁང་ གསར་ ཞེས་ པའི་ ནང་ ཞུགས་ ཏེ་ ཀློག་ ཀ་ ཁ་ སློབ་ པའི་ མགོ་ བཟུང་ བར་ མ་ ཟད། རིམ་ གྱིས་ བོད་ ཀྱི་ སུམ་ རྟགས་ དག་ གསུམ་ དང་ བཅས་ པའི་ རིག་ གཞུང་ མཐའ་ དག་ ལ་ སྦྱངས་ པ་ བྱས་ མཐར། 1952ལོར་ ཁོ་ རང་ བོད་ ལྗོངས་ ལྷ་ ས་ སྨན་ རྩིས་ ཁང་ དུ་ སྐར་ རྩིས་ གཙོ་ བོར་ གྱུར་ པའི་ སྨན་ རྩིས་ ཟུང་ འབྲེལ་ གྱི་ ཆེད་ ལས་ སློབ་ སྦྱོང་ ལོ་ ངོ་ ལྔ་ ལ་ བྱེད་ པའི་ སྐལ་ བ་ ལྡན་ པར་ གྱུར་ པ་ དང་། སློབ་ མཐར་ ཕྱིན་ རྗེས་ ཀྱང་ བོད་ ལྗོངས་ སྨན་ རྩིས་ ཁང་ དུ་ བྱ་ བ་ བསྒྲུབ་ པའི་ གོ་ སྐབས་ རྙེད་ དཀའ་ བ་ དང་ འཕྲད་ པས། དུས་ དེ་ ནས་ བཟུང་ ཁོང་ གིས་ བོད་ ཀྱི་ སྨན་ རྩིས་ རིག་ པའི་ བྱ་ བཞག་ ཐད་ རང་ གི་ འཇོན་ ནུས་ འདོན་ མགོ་ ཚུགས་ པ་ རེད། །
ཡིན་ ནའང་། ལྡོག་ ཏུ་ མེད་ པའི་ རྒྱུ་ རྐྱེན་ སྣ་ ཚོགས་ ཀྱི་ དབང་ གིས 1959ལོ་ ནས 1960ལོའི་ བར་ ཁོང་ གིས་ མི་ འདོད་ བཞིན་ དུ་ སྐབས་ དེའི་ ལྷ་ སའི་ ཟས་ རིགས་ བཟོ་ གྲྭ་ དང་། ལྷ་ ས་ གྲོང་ ཁྱེར་ གྱི་ ལས་ ཞོར་ ཟློས་ གར་ ཚོགས་ པའི་ ནང་ བྱ་ བ་ སྒྲུབ་ དགོས་ བྱུང་ མོད། འོན་ ཀྱང་ ཁོང་ གིས་ དུས་ སྐབས་ སོ་ སོའི་ ལས་ ཀའི་ དགོས་ འདུན་ ལ་ འཁང་ ར་ སྤུ་ ཙམ་ མི་ བྱེད་ པར་ མ་ ཟད། རང་ འགན་ དུ་ བབས་ པའི་ བྱ་ བ་ གང་ ཞིག་ ཡིན་ རུང་ དེ་ ནན་ སྒྲུབ་ དང་ ལེགས་ སྒྲུབ་ བྱེད་ པའི་ སྲོལ་ བཟང་ རྒྱུན་ འཛིན་ བྱས་ པའི་ ཐོག རང་ གིས་ ཆུང་ དུས་ ནས་ གུས་ རྟག་ བརྩོན་ པས་ སྦྱངས་ པའི་ གནམ་ རིག་ སྐར་ རྩིས་ ཀྱི་ ཤེས་ བྱ་ དེ་ བརྗེད་ ངས་ རྐུན་ པོའི་ ལག་ ལ་ འཆོར་ དུ་ མ་ བཅུག་ པར་ རིག་ པ་ རྩེ་ གཅིག་ གིས་ ནང་ སྦྱོང་ དང་ ལག་ ལེན་ ཡང་ ཡང་ བྱེད་ པ་ རྒྱུན་ འཁྱོངས་ བྱས། །
1978ལོ་ ནི་ མཁས་ དབང་ ཀུན་ དགའ་ རིག་ འཛིན་ ལགས་ ཀྱིས་ ཡུན་ རིང་ ཐུགས་ ལ་ བཅངས་ པའི་ ཕུགས་ འདུན་ མངོན་ འགྱུར་ བྱེད་ པའི་ དཀྱོགས་ མཚམས་ ཤིག་ ཡིན་ ཏེ། ལོ་ དེར་ གོང་ རིམ་ གྱིས་ བོད་ ཀྱི་ སྨན་ རྩིས་ ལས་ དོན་ ཉམས་ པ་ སོར་ ཆུད་ དང་ མ་ ཉམས་ གོང་ སྤེལ་ དུ་ གཏོང་ བའི་ དགོས་ མཁོར་ དམིགས་ ནས་ ཁོ་ རང་ བོད་ ལྗོངས་ སྨན་ རྩིས་ ཁང་ དུ་ ལས་ སྤོར་ བྱས་ པས། དེ་ ནས་ བཟུང་ ཁོང་ གི་ མི་ ཚེ་ འདིའི་ བསམ་ ཐོག་ ཏུ་ འདོད་ པའི་ རྟ་ མཆོག་ རྒྱུགས་ པ་ ལྟ་ བུ་ བྱུང་། ཁོང་ གིས་ དུས་ དང་ རྣམ་ པ་ ཀུན་ ཏུ་ གཞོན་ སྐྱེས་ རྣམས་ ལ། ཤེས་ ཡོན་ གང་ ཞིག་ ཡིན་ རུང་ གཙོ་ བོར་ རང་ ངོས་ ཀྱིས་ དཀའ་ སྤྱད་ སྡུག་ རུས་ བྱེད་ རྒྱུ་ དེ་ ཡིན་ མོད། འོན་ ཀྱང་ དེ་ ལ་ ནང་ རྐྱེན་ བཟང་ པོ་ འཛོམས་ པའི་ རྨང་ གཞིའི་ ཐོག་ ཕྱི་ རྐྱེན་ ཡང་ མཉམ་ འཛོམས་ བྱུང་ ཚེ་ དེ་ བས་ ཀྱང་ རང་ རང་ གི་ དམིགས་ འདུན་ ལེགས་ འགྲུབ་ འབྱུང་ ཐུབ། ང་ ལ་ ད་ ལྟ་ ཡང་ སྤོབས་ པ་ བྱེད་ ཆོག་ པ་ ཞིག་ ནི་ རང་ ལ་ སྡུག་ རུས་ ཆེར་ བསྐྱེད་ ཀྱི་ སྙིང་ སྟོབས་ ཤིག་ ཡོད་ པའི་ ཁར་ དགེ་ བའི་ བཤེས་ གཉེན་ མཁྱེན་ རབ་ ནོར་ བུ་ མཆོག་ གི་ སྐུ་ དངོས་ ཀྱི་ དཔེ་ ཁྲིད་ སློབ་ གསོར་ མྱོང་ སྐལ་ འཐོབ་ སོང་ པ་ དེ་ རེད། བཀའ་ དྲིན་ ཅན་ གྱི་ དགེ་ རྒན་ དམ་ པས་ རྗེས་ སུ་ བཟུང་ བར་ བརྟེན་ ནས། ངས་ ཀྱང་ དུས་ ད་ ཚོད་ བོད་ ཀྱི་ སྐར་ རྩིས་ རིག་ པའི་ ནམ་ འཕངས་ གཅོད་ པར་ འདབ་ གཤོག་ བརྐྱངས་ ཁུལ་ བྱས་ ཡོད་ ཅེས་ གཞེན་ སྐུལ་ གྱི་ སློབ་ གསོ་ དང་ སྙིང་ ཕུར་ གདབ་ པའི་ བསླབ་ བྱ་ ཡང་ ཡང་ གནང་ གིན་ ཡོད། ཁོང་ ནི་ སྐུ་ ན་ གཞོན་ དུས་ སུ་ ཟླ་ རེའི་ ནང་ ངལ་ གསོ་ ཉིན་ གཉིས་ གསུམ་ ལས་ མི་ བྱེད་ པར། ཉིན་ རེར་ སློབ་ སྦྱོང་ དུས་ ཚོད་ བཅུ་ ལྷག་ ཙམ་ ལ་ བྱེད་ པ་ རྒྱུན་ འཁྱོངས་ ལྷོད་ མེད་ གནང་ མཁན་ ཞིག་ དང་། ངེས་ པ་ དོན་ གྱིས་ གཉིད་ ཆག་ ཟས་ བརྗེད་ ཀྱིས་ སློབ་ གཉེར་ གནང་ མཁན་ ཞིག་ ཡིན་ པས། ང་ ཚོ་ ཕྱི་ རབས་ པ་ ཚོས་ སློབ་ སྦྱོང་ གི་ མེ་ ལོང་ དུ་ འཛིན་ འོས་ པའི་ མ་ དཔེ་ བཟང་ པོ་ ཞིག་ ཀྱང་ ལགས།
མཁས་ དབང་ ཀུན་ དགའ་ རིག་ འཛིན་ ལགས་ ལ་ རང་ གི་ ཆེད་ ལས་ ཤེས་ བྱ་ སྔར་ ལས་ ཕུན་ སུམ་ ཇེ་ ཚོགས་ སུ་ གཏོང་ བའི་ ཐད་ ལ་ ཐུན་ མིན་ གྱི་ ཁྱད་ ཆོས་ ཤིག་ ཡོད་ པ་ ནི། རང་ གིས་ སྦྱངས་ པའི་ ཤེས་ བྱ་ ཁོ་ ནར་ ཡིད་ ཚིམས་ ནས་ མི་ འདུག་ པར་ ཆེད་ ལས་ དང་ འབྲེལ་ བ་ ཡོད་ པའི་ རིག་ གཞུང་ གཞན་ དག་ ལའང་ ཐོས་ བསམ་ དང་ གཤིབ་ བསྡུར་ བྱེད་ པར་ དགའ་ ཞིང་། དེ་ དག་ ཁྲོད་ ཀྱི་ ལེགས་ ཆ་ དང་ ཉིང་ བཅུད་ རྣམས་ བསྡུ་ ལེན་ དང་ ནང་ འདྲེན་ བྱས་ ནས་ ལག་ ལེན་ དུ་ བསྟར་ དགའ་ བ་ དེ་ རེད། ཁོང་ གིས་ བོད་ ཀྱི་ ལོ་ ཐོ་ སྔར་ ལས་ ཚན་ རིག་ དང་ ལྡན་ པ་ ཞིག་ ཏུ་ འགྱུར་ བར་ ཤུགས་ སྣོན་ རྒྱུ་ དེ་ མི་ ཚེ་ ཧྲིལ་ བོའི་ འབད་ འཐབ་ དམིགས་ འབེན་ དུ་ འཛིན་ གྱིན་ ཡོད་ པ་ ལས་ གཞན། ད་ དུང་ ཁོང་ ནི་ གཞན་ ཁྱད་ གསོད་ ཀྱི་ ཐུགས་ ཞེན་ སྤུ་ ཙམ་ མེད་ པར་ ལས་ རིགས་ གཅིག་ མཚུངས་ ཀྱི་ འཇོན་ མི་ རྣམས་ ལ་ འབྲེལ་ འདྲིས་ དམ་ ཟབ་ བསྟེན་ དགའ་ བའི་ སྐྱེས་ མཆོག་ ཅིག་ ཀྱང་ ཡིན་ ལ། འབྲེལ་ འདྲིས་ ཁྲོད་ གཞན་ གྱི་ ལེགས་ ཆ་ དང་ ཡོན་ ཏན་ ཕྲ་ མོ་ ཙམ་ ལའང་ ཐུགས་ མཉེས་ མཉེས་ དང་ གཟབ་ གཟབ་ ཀྱིས་ ཁོང་ དུ་ ཆུད་ འདོད་ ཀྱི་ རྣམ་ འགྱུར་ སྟོན་ མཁན་ ཞིག་ ཡིན་ པས། རིས་ མེད་ མཁས་ པ་ མང་ པོ་ ཞིག་ མཛའ་ མཐུན་ ལས་ རོགས་ བྱེད་ པའི་ ཁྲོད་ ནས་ ཁོང་ དང་ བླ་ སློབ་ ཀྱི་ འབྲེལ་ བ་ བྱུང་ ཡོད། དཔེར་ ན། ཀྲུང་ གོ་ ཚན་ རིག་ ཁང་ རང་ བྱུང་ ཚན་ རིག་ ལོ་ རྒྱུས་ ཞིབ་ འཇུག་ སའོ་ ཡི་ དགེ་ རྒན་ ཆེན་ མོ་ ཁྲིན་ ཅིའུ་ ཅིན་ དང་། པེ་ ཅིན་ དཔེ་ མཛོད་ ཁང་ གི་ ཞིབ་ འཇུག་ པ་ ཧོང་ མཱེན་ ཞིན་ སོགས་ ནི་ ཁོང་ དང་ ཤེས་ བྱའི་ དཀའ་ གནད་ ཐད་ བགྲོ་ གླེང་ ཐེངས་ མང་ གནང་ མྱོང་ བའི་ གྲོགས་ པོ་ ཡིན་ པས། ཁོང་ གིས་ ནམ་ ཡང་ ཐུགས་ བསྐྱུང་ བའི་ ཚུལ་ གྱིས་ རྒྱ་ རིགས་ བློ་ མཐུན་ དེ་ ཚོས་ ངའི་ ཆེད་ ལས་ ཤེས་ ཚད་ མཐོ་ རུ་ འགྲོ་ བར་ རོགས་ རམ་ མི་ དམན་ པ་ གནང་ མྱོང་ ཞེས་ གསུངས་ ཀྱིན་ ཡོད་ ཅིང་། གཞན་ ཡང་ ཁོང་ གིས་ བོད་ ཀྱི་ ལོ་ ཐོས་ ལོ་ རེ་ བཞིན་ དུ་ རྒྱ་ ཆེའི་ བོད་ རིགས་ མང་ ཚོགས་ རྣམས་ ལ་ ཐོན་ སྐྱེད་ འཚོ་ བའི་ ཁྲོད་ ཁ་ ཕྱོགས་ གསལ་ སྟོན་ གྱི་ ཞབས་ ཞུ་ ལེགས་ པོ་ བྱས་ དང་ བྱེད་ བཞིན་ པའི་ ཚུལ་ གླེང་ སྐབས་ ཀྱང་། དེ་ ནི་ བོད་ མི་ རིགས་ རང་ གི་ ཐུན་ མོང་ མ་ ཡིན་ པའི་ སྐར་ རྩིས་ གཞུང་ ལུགས་ རྒྱུན་ འཛིན་ བྱས་ པའི་ གྲུབ་ འབྲས་ ཉག་ ཅིག་ དང་། ལས་ དེ་ ལ་ འབད་ འབུངས་ ཆེར་ བསྐྱེད་ གནང་ བའི་ སྐར་ རྩིས་ པ་ ཐུན་ མོང་ གི་ བཀའ་ དྲིན་ འབའ་ ཞིག་ ཡིན་ ཞེས་ ཟེར་ བ་ ལས། རང་ གིས་ མི་ ལོ་ སུམ་ ཅུ་ ལྷག་ ལ་ བོད་ ཀྱི་ སྐར་ རྩིས་ རིག་ པའི་ ཐད་ རྔུལ་ ཆུ་ ཇི་ ལྟར་ འཕོ་ བ་ གླེང་ ཙམ་ ཡང་ མི་ བྱེད། །
མཁས་ དབང་ ཀུན་ དགའ་ རིག་ འཛིན་ ལགས་ ཀྱིས་ དུས་ རྒྱུན་ ང་ ཚོར་ གསུངས་ པའི་ བཀའ་ མོལ་ ཉན་ སྤྲོ་ བ་ ཞིག་ ཡོད་ པ་ ནི། ང་ རང་ སྨན་ རྩིས་ ཁང་ གི་ དགེ་ རྒན་ ཆེན་ མོ་ ཞིག་ ཡིན་ པའི་ ཆ་ ནས་ བཤད་ ན། རྗེས་ འཇུག་ གི་ སློབ་ མ་ བསྐྱེད་ བསྲིང་ དང་། རང་ ཉིད་ གང་ ལ་ འཇོན་ པ་ དེའི་ ཐད་ ཀྱི་ ཁྱད་ ཡོན་ ལེགས་ འདོན་ བྱེད་ པ་ ལས་ གཞན། ད་ དུང་ བོད་ སྨན་ རྩིས་ ཀྱི་ བྱ་ བཞག་ འདི་ སྔར་ ལས་ ལྷག་ པའི་ སྒོ་ ནས་ ཕུན་ སུམ་ ཇེ་ ཚོགས་ སུ་ གཏོང་ བར་ ཞིབ་ འཇུག་ དང་ ལག་ ལེན་ གྱི་ རིན་ ཐང་ ངེས་ ཅན་ ལྡན་ པའི་ ཆེད་ རྩོམ་ མང་ སྤེལ་ བྱེད་ རྒྱུ་ ནི་ དོ་ ཁུར་ ཆེན་ པོ་ བྱེད་ འོས་ པའི་ དོན་ དག་ ཅིག་ རེད་ ཟེར་ བ་ དེ་ རེད། །
1981ལོ་ ནས་ བཟུང་། ཁོང་ གིས་ «ཉི་ འཛིན་ ཟླ་ འཛིན་ ལྟ་ ཞིབ་ ཚད་ ལེན་ བྱེད་ ཐབས་ »སོགས་ ཀྱི་ དཔྱད་ རྩོམ་ མང་ པོ་ ལྗགས་ རྩོམ་ གནང་ ནས་ ལྗོངས་ ཕྱི་ ནང་ གི་ དུས་ དེབ་ ཐོག་ སྤེལ་ བ་ དང་། 1992ལོར་ ཁོང་ གིས་ ཡིག་ འབྲུ་ ཁྲི་ དྲུག་ ཡོད་ པའི་ བོད་ ཀྱི་ གནམ་ རིག་ སྐར་ རྩིས་ ཀྱི་ སློབ་ གཞི་ ཞིག་ རྩོམ་ བསྒྲིགས་ གནང་ བ་ དེ་ ཡང་། ཅང་ མ་ འགོར་ བར་ བོད་ ལུགས་ གསོ་ རིག་ གི་ དངོས་ གཞིའི་ ཚན་ ཁག་ སློབ་ གསོའི་ འཆར་ འགོད་ སློབ་ ཚན་ གྱི་ གྲས་ སུ་ ཚུད་ ནས་ སློབ་ ཆེན་ སློབ་ མའི་ ཚད་ ལྡན་ སློབ་ དེབ་ ཏུ་ གྱུར། ཁོང་ ཉིད་ ཐེངས་ མང་ པོར་ རྒྱལ་ ཡོངས་ རང་ བཞིན་ གྱི་ གནམ་ རིག་ སྐར་ རྩིས་ ཐད་ ཀྱི་ ཞིབ་ འཇུག་ དང་ གྲོས་ བསྡུར་ ཚོགས་ འདུར་ ཞུགས་ མྱོང་ ཞིང་། 1994ལོར་ ཁོང་ ཉིད་ རྒྱལ་ སྤྱིའི་ ཚན་ རྩལ་ གླེང་ སྟེགས་ ནང་ ཞུགས་ ཏེ་ ཁ་ ཡིག་ ལ་ «གནམ་ རིག་ སྐར་ རྩིས་ རགས་ གླེང་། »ཞེས་ པའི་ ཆེད་ རྩོམ་ སྒྲོག་ འདོན་ གནང་།
མཁས་ དབང་ ཀུན་ དགའ་ རིག་ འཛིན་ ལགས་ ཀྱིས་ རང་ གི་ ལས་ གནས་ དེའི་ ཐོག་ དཀའ་ སྤྱད་ སྡུག་ རུས་ དང་ སྟོབས་ ཤུགས་ ཡོད་ རྒུ་ རྩལ་ སྤྲུགས་ བྱས་ པས། ཁོང་ ལ་ སྐྱེ་ བོ་ ཀུན་ གྱིས་ གོང་ བཀུར་ ཚད་ མེད་ དང་ གདེང་ འཇོག་ མི་ དམན་ པ་ ཕུལ་ བའི་ མཚན་ སྙན་ དང་ གྲུབ་ འབྲས་ ཀྱང་ གཡུར་ དུ་ ཟ་ བ་ འཐོབ་ ཡོད། 1991ལོར་ བོད་ རང་ སྐྱོང་ ལྗོངས་ ཚན་ རྩལ་ སློབ་ ཚོགས་ ཀྱིས་ ཁོང་ ཉིད་ ཚན་ རྩལ་ སློབ་ ཚོགས་ ཀྱི་ སྔོན་ སྐྱོད་ བྱ་ བ་ སྒྲུབ་ མཁན་ དུ་ བདམས་ པ་ དང་། 2004ལོར་ ཁོང་ ལ་ རང་ སྐྱོང་ ལྗོངས་ ཀྱི་ ཚན་ རྩལ་ ཡར་ ཐོན་ གྱི་ རིམ་ པ་ དང་ པོའི་ བྱ་ དགའ་ འཐོབ། 2002ལོ་ ནས་ བཟུང་ ཁོང་ གིས་ བོད་ ལྗོངས་ གསོ་ རིག་ སློབ་ གླིང་ གི་ རབ་ འབྱམས་ ཞིབ་ འཇུག་ སློབ་ མའི་ སློབ་ དཔོན་ གྱི་ འགན་ ཡང་ བཞེས་ ཏེ། མུ་ མཐུད་ དུ་ བོད་ ཀྱི་ སྨན་ རྩིས་ ལས་ དོན་ གོང་ ནས་ གོང་ དུ་ འཕེལ་ བར་ ལུས་ སེམས་ ཟུང་ གི་ སྟོབས་ ཤུགས་ ཡོད་ རྒུ་ བུམ་ པ་ གང་ བྱོའི་ ཚུལ་ དུ་ འབུལ་ བཞིན་ མཆིས།།